موزه آب یزد؛ روایتی از مدیریت آب در دل کویر
در قلب شهری که قرنها با کمآبی خو گرفته و از دل محدودیت، خلاقیت آفریده است، موزه آب یزد همچون روایتی زنده از هوش ایرانی در مدیریت حیاتیترین عنصر زندگی قد علم کرده. در اینجا، مدیریت آب، این مایع حیاتبخش، نتیجه دانشی عمیق، معماری هوشمندانه و زیستی هماهنگ با اقلیم کویر بهشمار میرود. قدمزدن در این موزه، سفری آرام و تأملبرانگیز به گذشتهای است که در آن قناتها، پایابها و سازههای آبی، نبض حیات شهر را در دست داشتند و امروز تصویری کامل از هویت این شهر تاریخی ارائه میدهند.
بازدید از موزه آب، تجربهای است که میتواند در میان برنامهریزی اقامت در بهترین هتل های یزد، چشیدن طعم غذاهای اصیل در رستوران های یزد و خرید یادگاری از میان رنگ و عطر سوغات یزد، معنا و عمق بیشتری به سفر ببخشد؛ بهویژه وقتی بدانیم این موزه در همسایگی بناهایی قرار دارد که هرکدام نمادی از فرهنگ و باور مردم این سرزمین هستند. بازدید از موزه در کنار باغ دولت آباد با بادگیر افسانهایاش و همچنین اتشکده زرتشتیان، این امکان را فراهم میکند که در یک مسیر کوتاه، همزمان با معماری، تاریخ و آیینهای کهن یزد آشنا شوید و لایههای پنهانتری از زندگی در کویر را لمس کنید.
اگر بهدنبال کشف داستانهایی هستید که در دل خاک، آب را به سطح زندگی رساندهاند، این مقاله از «امروزکجابریم؟!» همراه شماست تا با روح کلی این بنای ارزشمند آشنا شوید و درک کنید چرا موزه آب یزد نمادی از هنر بقا در دل کویر به حساب میآید.
- تاریخچه خانه کلاهدوزها؛ از عمارت قاجاری تا موزه آب یزد
- بخشهای مختلف و معماری موزه آب یزد؛ تلفیق هنر و مهندسی سنتی
- تزیینات خانه کلاهدوزها؛ ظرافت هنر در دل جزئیات
- وسایل و اشیای موزه آب یزد؛ روایت زندگی با آب در دل کویر
- آدرس موزه آب یزد و مسیر دسترسی به آن
- ساعت بازدید موزه آب یزد و نکات بازدید
- جرعهای از تاریخ با بازدید از موزه آب یزد بنوشید!
موزه آب یزد کجاست؛ روایت تاریخچه و اهمیت آب در فرهنگ کویری
موزه آب یزد در قلب بافت تاریخی و جاهای دیدنی یزد، در میدان امیرچخماق قرار گرفته است؛ جایی که تاریخ، معماری و فرهنگ کویری در خانه تاریخی کلاهدوزها بهزیباترین شکل در کنار هم نفس میکشند. انتخاب این خانه برای راهاندازی موزه آب اتفاقی نیست، چراکه یزد بهعنوان شهری واقع در اقلیم کویری، همواره حیات خود را مدیون مدیریت هوشمندانه منابع آبی بوده و این بنا بهخوبی بستر روایت چنین داستانی را فراهم میکند. قرار گرفتن موزه در چند سطح مختلف و تنوع فضاهای آن، بازتابی از کاربریهای گوناگون خانههای سنتی یزد است و در کنار آن، عبور یک رشته قنات قدیمی از زیر ساختمان، هویت این موزه را از دیگر موزههای مشابه متمایز میسازد.
در فضای داخلی موزه، مجموعهای ارزشمند از ظروف، ابزارها و ادوات مرتبط با آب، آبیاری و حفر قنات در معرض دید قرار گرفته که هرکدام بخشی از روایت ماندگار زندگی در کویر را بازگو میکنند. ماکتهایی دقیق از مسیر قناتهای یزد، عکسهایی از مقنیها و قناتهای تاریخی شهر، اسناد مربوط به چاهها و وقف آب، و وسایل سنتی کشیدن و حمل آب، تصویری روشن از اهمیت این عنصر حیاتی در فرهنگ کویری ارائه میدهند. این موزه تنها محل نمایش اشیای تاریخی نیست، بلکه داستانی جاودانه از صرفهجویی، احترام به طبیعت و مدیریت خردمندانه آب را روایت میکند؛ داستانی که با ترکیب هنرمندانه جذابیتهای معماری سنتی و شیوههای نمایشگاهی مدرن، تجربهای عمیق و ماندگار برای بازدیدکنندگان در هر سنوسالی میسازد و نشان میدهد چگونه آب، قرنها ضامن بقای یزد در دل کویر بوده است.
تاریخچه خانه کلاهدوزها؛ از عمارت قاجاری تا موزه آب یزد
برای ورقزدن تاریخچه موزه آب یزد، باید به دل دوران قاجار بازگردیم؛ زمانی که در سال ۱۲۲۶ هجری قمری، حاج سید علیاکبر کلاهدوز، از بازرگانان سرشناس و تأثیرگذار یزد، تصمیم گرفت خانهای متفاوت و ماندگار بنا کند. در روزگاری که پایتخت در تبوتاب سفرهای ناصرالدینشاه به اروپا بود، یزد آرام و کویری، شاهد ساخت عمارتی باشکوه در زمینی به وسعت حدود ۷۲۰ متر شد. طراحی ساختار چهلستون و چهلپنجره این خانه هم نشانی از جایگاه اجتماعی صاحبخانه داشت و هم بازتابی از ذوق معماری ایرانی در سازگاری با اقلیم خشک منطقه بود. ساخت این بنا نزدیک به سه سال به طول انجامید و در نهایت در سال ۱۲۶۹ هجری قمری به پایان رسید تا خانه، به افتخار بانی آن، «خانه کلاهدوزها» نام بگیرد و به یکی از ارزشمندترین خانههای تاریخی یزد تبدیل شود.
سالها بعد، این عمارت قاجاری با پیشینهای غنی، مسیری تازه در تاریخ خود آغاز کرد و به یکی از معنادارترین موزههای شهر تبدیل شد. در سال ۱۳۷۹ و همزمان با برگزاری نخستین همایش بینالمللی کاریز، خانه کلاهدوزها با توجه به موقعیت، ساختار و ارتباط عمیقش با موضوع آب، به موزه آب تغییر کاربری داد. هدف از این اقدام، نمایش اهمیت حیاتی آب و نقش بیبدیل آن در تداوم زندگی در اقلیم کویری یزد بود که با هویت بنا و عبور قنات از زیر آن، پیوندی طبیعی و هوشمندانه داشت. این خانه تاریخی که امروزه در اختیار شرکت آب منطقهای یزد قرار دارد، با حفظ اصالت معماری خود، به فضایی فرهنگی و آموزشی تبدیل شده و امکان بازدید عموم را فراهم کرده تا تاریخ، معماری و هنر مدیریت آب در یزد، در قالب یک تجربه ملموس و ماندگار روایت شود.
بخشهای مختلف و معماری موزه آب یزد؛ تلفیق هنر و مهندسی سنتی
خانه کلاهدوزها، محل موزه آب یزد، با مساحتی بیش از ۷۲۰ مترمربع، نمونهای برجسته از معماری قاجاری و هوشمندی ایرانی در استفاده از فضا و مدیریت اقلیم کویری است. این خانه پنجطبقه طراحی شده و سه طبقه از آن در زیرزمین قرار دارند، امری که علاوهبر ایجاد خنکی طبیعی در فصلهای گرم، امکان استفاده بهینه از فضای محدود را فراهم میکرده است. پلان موزه آب یزد و ساختار چندسطحی این بنا، انعکاسی است از معماری سنتی یزد که هر بخش آن با توجه به کارکرد خاصی طراحی شده و امروز به شکل موزه، تجربهای همهجانبه از هنر، مهندسی و زندگی در کویر را ارائه میدهد.
سطح اول؛ طبقه منفی ۳ خانه کلاهدوزها
پایینترین طبقه خانه کلاهدوزها، یا همان سطح اول، جایی است که تاریخ و مهندسی آب در یزد بهصورت ملموس قابل مشاهده است. در این طبقه، انشعاب دو قنات مهم و تاریخی، یعنی کاریز رحیمآباد و زارچ، از زیر ساختمان عبور میکنند. قنات زارچ که قدمتی حدود ۲ هزار سال دارد و طول آن به ۷۵ کیلومتر میرسد، هنوز فعال است و بازدیدکنندگان را شگفتزده میکند. این بخش از خانه که روزگاری نقطه تقاطع این دو مسیر حیاتی آب بوده، اهمیت استراتژیک آن در تأمین آب شهر کویری یزد را بهنمایش میگذارد و بازدیدکنندگان را با عمق مدیریت هوشمندانه منابع آب در یزد آشنا میکند.
سطح دوم؛ سرداب و پایاب در طبقه منفی ۲
طبقه دوم زیرزمین خانه کلاهدوزها،، فضایی است که هنر مهندسی قناتها و زندگی اعیاننشینان یزد در کنار هم دیده میشود. در این طبقه، آب دو قنات زارچ و رحیمآباد که از زیر خانه عبور میکردند، نهایتاً به سرداب و پایاب هدایت میشد و نقش حیاتی خود را در تأمین آب و خنکی خانه ایفا میکرد.
پایاب
پایاب خانه کلاهدوزها، فضایی هشتضلعی و در عمق حدود ۱۰ متری زمین دارد که آب قنات از آن عبور میکرد. این محل بهعنوان مکانی کاربردی برای شستن لباسها و ظروف استفاده میشد و آب آن همیشه تازه و خنک بود. حوض مرکزی پایاب، نقطهای است که آب کاریز در آن جمع میشد و علاوهبر کاربرد روزمره، دمای ثابت و مطبوع این بخش، باعث شده بود پایاب محیطی ایدهآل برای نگهداری و شستوشوی وسایل باشد.
سرداب
سرداب طبقه دوم یکی از ویژگیهای اعیاننشینی خانه کلاهدوزهاست؛ چراکه تنها در خانههای متمول، امکان دسترسی به دهانه قنات و آبانبار وجود داشت. آب این سرداب برای نوشیدن و پختوپز استفاده میشد و به دلیل خنکی طبیعی، حکم یخچال خانه را داشت. مواد غذایی و میوهها در این محل نگهداری میشد و در روزهای گرم تابستان، ساکنان خانه از هوای مطبوع آن بهره میبردند. دمای این بخش حتی امروز نیز کمتر از محیط بیرون است. سردابها نشاندهنده هوشمندی ایرانیان در استفاده از منابع طبیعی و خلق فضاهای چندمنظوره در خانههای سنتی یزد هستند.
سطح سوم؛ زیرزمین خانه کلاهدوزها
سطح سوم خانه کلاهدوزها در واقع زیرزمین اصلی بناست که نقشی کلیدی در زندگی روزمره ساکنان، بهویژه در تابستانهای طاقتفرسا، ایفا میکرد. این زیرزمین شامل اتاقها و دالانهای متعدد است که در چهار طرف حیاط قرار گرفته و هر بخش آن درست زیر اتاقهای طبقه همکف طراحی شده بود. هوای خنک این فضا باعث میشد که اهالی خانه، بیشتر روزهای گرم تابستان را در این زیرزمین سپری کنند و هر اتاق، اختصاصی برای هر یک از اعضای خانواده بود. معماری زیرزمین، نهتنها تجربهای کاربردی از زندگی در کویر ارائه میکرد، بلکه با تقسیمبندی هوشمندانه و اختصاص اتاق به هر شخص، انعکاسی از نظم، حریم خصوصی و سازگاری با شرایط اقلیمی در خانههای سنتی یزد بهنمایش میگذارد.
سطح چهارم؛ محل سکونت اصلی خانه در همکف
سطح چهارم خانه کلاهدوزها، که در واقع طبقه همکف بنا محسوب میشود، قلب زندگی روزمره ساکنان این عمارت باشکوه بود. این طبقه شامل بخشهای متنوعی از جمله تالار اصلی، اتاق اُرُسی، اتاق پنجدری، دالانها، اتاق بادگیر و آشپزخانه میشود و تمامی این فضاها بهگونهای طراحی شده بودند که نیازهای خانواده، عروس و دامادها و دو خانواده خدمتکار را پوشش دهند. هر اتاق دارای یک انباری کوچک و بالاخانهای بود که وسایل ارزشمند در آن نگهداری میشد و نشاندهنده اهمیت حفظ اموال و مدیریت فضا در خانههای اعیانی یزد است.
معماری این طبقه، ترکیبی از زیبایی، عملکرد و خلاقیت در سازگاری با اقلیم کویری است. اتاقها و تالارها با پنجرهها و اُرُسیهای مشبک، نور و هوا را بهطور طبیعی تنظیم میکردند و بادگیر، خنکی مطبوعی به فضا هدیه میداد. سطح چهارم نهتنها محل سکونت اصلی اعضای خانواده بود، بلکه مکانی برای تعاملات اجتماعی و مهمانیهای خانوادگی نیز بهشمار میرفت.
اتاق اُرُسی؛ مجللترین اتاق با شیشههای رنگی
اتاق اُرُسی خانه کلاهدوزها یکی از چشمنوازترین فضاهای این خانه تاریخی است که با پنجرههای بزرگ، مشبک و شیشههای رنگی خود، جلوهای خاص به معماری بنا میبخشد. این اتاق سهدری در بخش شمالی خانه و روبهروی تالار جنوبی قرار دارد و ارسیهای سنگین آن بهصورت کشویی از پایین به بالا باز میشوند؛ آنقدر سنگین که برای گشودنشان به کمک دو نفر نیاز است. در گذشته، بهدلیل زیبایی، نورگیری و موقعیت ویژه، از این اتاق بهعنوان مهمانخانه استفاده میشد و در مراسم عروسی نیز نقش حجلهخانه را داشت که آینه و شمعدان عقد در آن قرار میگرفت. جالبتر اینکه در زیر اتاق اُرُسی، فضایی در زیرزمین وجود داشته که محل نگهداری خمرهها و شیشههای ترشی و سرکه بوده است.
اتاق پنجدری؛ خانه خدمه و خیاطخانه تابستانی
اتاق پنجدری در طبقه همکف، محل سکونت خدمه و خیاطخانه آنها بود. در طول روزهای گرم تابستان، زندگی اهالی خانه بهطور مستقیم با این فضا پیوند داشت. زیر این اتاق، در طبقه زیرزمین، اتاقی بزرگ قرار داشت که بهعنوان محل صرف ناهار و شام در فصول گرم استفاده میشد و نشاندهنده طراحی هوشمندانه خانه برای استفاده از خنکی طبیعی زیرزمین بود. سقف اتاق با آینهکاری تزیین شده و علاوهبر زیبایی بصری، نور را بازتاب داده و فضای اتاق را روشنتر و دلپذیرتر میکند، ضمن اینکه این اتاق یک انباری و بالاخانه برای نگهداری اشیای ارزشمند نیز دارد.
اتاق دالان؛ محل زندگی حاج سید علیاکبر کلاهدوز
در کنار اتاق پنجدری، اتاق دالان قرار دارد که در گذشته اتاق شخصی و محل سکونت حاج سید علیاکبر کلاهدوز بوده است و زیبایی و تزئینات چشمگیر آن بیانگر اهمیت مالک خانه است. پس از فوت او، این اتاق به همسرش تعلق گرفت و بهعنوان فضایی مجلل برای سکونت وی مورد استفاده قرار گرفت. طراحی اتاق، دالانها و ارتباط آن با دیگر بخشهای خانه، نمونهای از معماری اعیاننشینان یزد است که کاربرد، حریم خصوصی و زیبایی را در یک ترکیب هنرمندانه بهنمایش میگذارد.
اتاق بادگیر؛ سکونت دختر خانواده در فضایی خنک
اتاق بادگیر که در سمت دیگر اتاق پنجدری قرار دارد، به دلیل وجود بادگیر در گذشته به این نام مشهور شده است. این اتاق محل سکونت دختر حاج سید علیاکبر کلاهدوز بود و معماری آن به گونهای طراحی شده بود که جریان طبیعی هوا را در تابستان فراهم کند و خنکی مطبوعی به فضای زندگی ارائه دهد. حضور انباری و بالاخانه در این اتاق نیز امکان نگهداری وسایل و اشیای ارزشمند خانواده را فراهم میکرد.
تالار؛ قلب اجتماعی و خنک خانه
تالار، بزرگترین و پرجلوهترین بخش طبقه همکف است و سقف بلند قوسی آن جلوهای باشکوه به فضا بخشیده است. این تالار که در گویش یزدی به «خنکجا» معروف است، محل استراحت ساکنان در روزهای گرم تابستان و پذیرایی از مهمانان ویژه بود. تزئینات گچبری و آینهکاری سقف، نور و زیبایی را به محیط میبخشد و با انباری و بالاخانه، ترکیبی از کاربرد، زیبایی و مهندسی هوشمندانه را بهنمایش میگذارد.
سطح پنجم؛ پشتبام خانه کلاهدوزها یا چاهخانه
بالاترین نقطه خانه کلاهدوزها، پشتبام آن است که به «چاهخانه» معروف است و محل قرارگیری چاه و چرخ چاه بوده است. در گذشته، از طریق این چاه و چرخ، آب چاههای چهلگز برای آشامیدن، شستوشو و مصارف بهداشتی و روزمره تأمین میشد و دو نفر به نام «آبکش» مسئول بالا کشیدن آب از قنات رحیمآباد و هدایت آن به منبع روی پشتبام بودند. این منبع به دو شیر آب مجهز بود تا ساکنان خانه در طبقه همکف به راحتی به آب دسترسی داشته باشند. جریان آب بهنوعی شبیه سیستم لولهکشی امروزی عمل میکرد، با این تفاوت که خانه کلاهدوزها حدود ۱۵۰ سال پیش از چنین فناوری پیشرفتهای بهرهمند بود.
پشت منبع آب، حوض کوچکی قرار داشت که با پر شدن آب، فوارههایش فعال میشد و جلوهای زیبا و آرامشبخش به فضای پشتبام میبخشید. این سازوکار نهتنها نیازهای روزمره ساکنان را پوشش میداد، بلکه نشاندهنده هوشمندی و مهندسی سنتی ایرانی در مدیریت منابع آب کویری است.
حیاط موزه آب؛ قلب سبز و مرکزی خانه
حیاط خانه کلاهدوزها با دو حوض مرکزی و هشت باغچه اطراف، فضایی دلنشین و هماهنگ با معماری خانه ایجاد کرده است. ضلع جنوبی حیاط محل تالار زیبا و آینهکاریشده است، ضلع شمالی شامل اتاق اُرُسی و دو اتاق سهدری با تزیینات گچی و زیباست، ضلع غربی اتاق پنجدری قرار دارد که از دو سو با اتاقهای سهدری احاطه شده و از طریق راهرو و ایوان قابل دسترسی است، و ضلع شرقی فقط به طاق و طاقچه نما اختصاص یافته تا تعادل و هماهنگی معماری حیاط حفظ شود. این حیاط، با طراحی منسجم و کاربردی، علاوهبر جلوه بصری، جریان زندگی و دسترسی به فضاهای مختلف خانه را بهخوبی مدیریت میکرد.
تزیینات خانه کلاهدوزها؛ ظرافت هنر در دل جزئیات
خانه کلاهدوزها نهتنها از نظر معماری و مهندسی، بلکه در تزیینات داخلی نیز جلوهای خیرهکننده دارد. اتاقها، تالارها و طاقچهها سرشار از جزئیات ظریف و ظرایف هنری هستند که تلفیقی از مهارت معماران سنتی، خلاقیت ایرانی و هماهنگی با کاربردهای خانه را بهنمایش میگذارند. این تزیینات، شامل گچبری، آینهکاری و نقاشیهای ظریف است که هر یک داستانی از هنر و زندگی کویری یزد را روایت میکنند و توجه هر بینندهای را به خود جلب میکنند.
گچبری؛ نقشهای ختایی، اسلیمی و آیات قرآن
گچبریهای خانه کلاهدوزها ستون اصلی تزئینات داخلی را تشکیل میدهند و در اتاقها و گوشههای حیاط، طرحهایی ختایی، اسلیمی و آیات قرآن به چشم میخورند. تالار جنوبی نیز از این زیبایی مستثنی نیست و علاوهبر گچبری و آینهکاری، نقاشیهایی پشت شیشهها کشیده شدهاند که شامل طرحهای اسلیمی، پرندهها، گلها، شمسهها، ستارهها و لچکیها هستند.
آینهکاری؛ انعکاس نور و جلوه هنری
آینهکاریهای خانه، جلوهای تماشایی به تزئینات گچبری افزودهاند. اتاق سهدری، اتاقهای ضلع غربی اندرونی و تالار جنوبی، نمونههای برجسته آینهکاری هستند که با ترکیب هنر و نور، فضایی درخشان و پرنور ایجاد کردهاند. در گوشههای طاقچهها، آینههای ستارهای و لچکیها با طرح گل و شمعدانهای قاجاری، جلوهای بینظیر به سقف و دیوارها بخشیدهاند.
سایر تزئینات تالار جنوبی؛ ترکیبی از نقاشی، آینه و گچبری
تالار جنوبی دو ورودی دارد که بالای هر کدام آینهای بیضیشکل با تزیینات گچبری قرار گرفته و سقف تالار به شمسهای زیبا و آینهکاری شده مزین است. طاقچههای تالار با طرحهای گل نیلوفر، پرنده اسلیمی، گل آفتابگردان، ستارههای هفتضلعی، لچکی و شمسه تزیین شده و حاشیه آنها با آینهکاری و آینههای کوچک جلوهای خاص یافته است. دو نیمگنبد در دو طرف تالار با طرحی شمعمانند و نقشهای ستونی شبیه شمعدان، و نقاشیهای گلآفتابگردان، ترنج و لاله در سرتاسر تالار، نمونهای کامل از تلفیق گچبری، نقاشی و آینهکاری است که هنر سنتی یزد را بهنمایش میگذارد.
وسایل و اشیای موزه آب یزد؛ روایت زندگی با آب در دل کویر
موزه آب یزد گنجینهای زنده از ابزارها، اسناد و وسایلی است که قرنها زندگی مردم کویر را ممکن کردهاند. در این موزه، از ابزارهای سخت و خطرناک حفر قنات گرفته تا ظریفترین اسناد وقف آب و ظروف خلاقانه نگهداری آن، همهچیز کنار هم قرار گرفته تا داستان مدیریت هوشمندانه آب در یزد را به شکلی ملموس و قابل لمس روایت کند.
چرخ چاه و ابزار حفر قنات؛ نبرد انسان با زمین
چرخ چاه یکی از مهمترین ابزارهای بهنمایشدرآمده در موزه است که نقشی حیاتی در حفر قناتها داشت و با هر چرخش کامل، حدود چهار متر طناب را جابهجا میکرد. مقنیها برای خارجکردن خاک و گل از چاه، از دلو یا سطلهایی استفاده میکردند که در گذشته از پوست دباغیشده بز یا گوسفند ساخته میشد و حلقهای از چوب انار داشت. در کنار این ابزارها، کلنگهای مخصوص کندن کاریز، لباس سفید مقنیها و دیگر ادوات حفاری بهنمایش درآمدهاند؛ لباسهایی که به دلیل خطر ریزش قنات، گاه به کفن تشبیه میشدند و رنگ سفیدشان باعث میشد مقنیها در تاریکی مطلق قنات یکدیگر را ببینند.
چراغهای قنات؛ روشنایی در دل تاریکی
فضای تنگ و تاریک قناتها بدون ابزار روشنایی غیرقابلتحمل بود و یکی از جذابترین وسایل موزه، چراغهای کاربیت فلزی هستند. درون این چراغها سنگ کاربیت قرار میدادند و با ریختن آب روی آن، گازی تولید میشد که پس از اشتعال، نوری سفید و قوی ایجاد میکرد. این چراغها امکان ادامه کار در اعماق زمین را فراهم میکردند و امروز بهعنوان نمادی از خلاقیت و ابتکار مقنیها در موزه آب خودنمایی میکنند.
مجسمهها و ماکتها؛ بازسازی زندگی مقنیها
در بخشهایی از موزه، مجسمههایی از مقنیان سفیدپوش در حال حفر چاه قرار دارد که بازدیدکننده را با شرایط سخت و خطرناک کار آنها آشنا میکند. در کنار این مجسمهها، ماکتها و فرشینههایی وجود دارد که مسیر جریان آب در قناتها و ساختار معماری آنها را بهخوبی نمایش میدهد و درک عمیقتری از شاهکار مهندسی قنات ایرانی، که نام آن در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، ارائه میدهد.
اشیای هزارساله؛ یادگارانی از قرنها مدیریت آب
در موزه آب اشیایی نگهداری میشوند که قدمت برخی از آنها به بیش از هزار سال میرسد؛ از مشربههای کهن گرفته تا ظروف سفالی و شیشهای حمل و نگهداری آب و رشتههای مشک سقایی. از جذابترین آثار این بخش، شیرهای قدیمی برداشت آب از آبانبارهاست که در قسمت پاشیر نصب میشدند و نشان میدهند چگونه مردم، آب را با دقت و احترام مصرف میکردند.
وقفنامهها و اسناد آب؛ قانون نانوشته زندگی کویری
بخش اسناد موزه آب یزد، دریچهای به نظم اجتماعی و حقوقی مدیریت آب در گذشته است. وقفنامهها، اسناد خرید و فروش آب، مدارک اهدای سهم آب به نیازمندان، زنان بیسرپرست و یتیمان، و کتابچههای میرآبها در این بخش نگهداری میشوند. میرآبها مسئول تعیین زمان و میزان سهم آب هر فرد بودند و برای این کار از ابزاری شگفتانگیز به نام ساعت آبی استفاده میکردند که نمونهای از نخستین ساعتهای آبی جهان با قدمتی حدود ۷۰۰ سال، امروز بهعنوان یکی از ارزشمندترین آثار موزه در اینجا دیده میشود.
آب بهعنوان مهریه؛ ارزش فراتر از طلا
در میان اسناد ازدواج موجود در موزه، نمونههایی دیده میشود که در آنها آب بهعنوان مهریه تعیین شده است؛ موضوعی که نشان میدهد در اقلیم گرم و خشک یزد، آب ارزشی همسنگ یا حتی فراتر از طلا داشته است. این اسناد، نگاه فرهنگی و اقتصادی مردم گذشته به آب را بهخوبی بازتاب میدهند و اهمیت حیاتی آن را در زندگی خانوادگی آشکار میکنند.
ظروف خنککننده آب؛ خلاقیت برای حفظ طراوت
از دیدنیترین وسایل موزه آب یزد، ظروف شیشهای دوجدارهای هستند که برای خنک نگهداشتن و تصفیه آب استفاده میشدند. این ظروف دارای لولههای جانبی و محفظهای در بالا برای قرار دادن برف بودند؛ برف بهتدریج آب میشد و آبی خنک، تمیز و عاری از آلودگی از لولهها خارج میگردید. طراحی هوشمندانه این ظروف مانع ورود گردوغبار و حشرات میشد و نشاندهنده سطح بالای دانش و ابتکار مردم کویر در حفظ کیفیت آب است.
آدرس موزه آب یزد و مسیر دسترسی به آن
موزه آب در قلب بافت تاریخی یزد و در یکی از دسترسپذیرترین نقاط آن قرار دارد:
- آدرس موزه آب یزد: استان یزد، شهر یزد، شمال میدان امیرچخماق، خیابان قیام، چهارراه شهدا
اگر قصد دارید با حملونقل عمومی به موزه برسید، میتوانید از اتوبوسهای خط پایانه دروازه قرآن–پایانه شهدای محراب استفاده کنید یا سوار خط چهارراه بعثت–راهآهن شوید و در ایستگاه چهارراه شهدا پیاده شوید؛ از آنجا با چند دقیقه پیادهروی در دل خیابانهای قدیمی یزد، به موزه آب میرسید و همزمان حالوهوای تاریخی شهر را هم تجربه میکنید.
ساعت بازدید موزه آب یزد و نکات بازدید
برای اینکه بازدیدتان از موزه آب هم لذتبخشتر باشد و هم به حفظ این بنای ارزشمند کمک کند، بهتر است چند نکته ساده اما مهم را در نظر داشته باشید:
- ساعت بازدید موزه آب یزد: موزه آب یزد همه روزه از ساعت ۸ تا ۱۴:۳۰ و ۱۵:۳۰ تا ۱۹ پذیرای بازدیدکنندگان است. پیشنهاد میشود پیش از مراجعه، زمان دقیق باز بودن موزه را بررسی کنید تا با خیال راحت و بدون عجله از همه بخشها دیدن کنید.
- مراقبت از درها، ارسیها، پنجرههای قدیمی و سایر تزیینات بنا: این عناصر معماری ظریف و تاریخیاند و لمس یا تکیهدادن به آنها میتواند باعث آسیب شود. برای عکس گرفتن روی آستانه دربها پا نگذارید و لبه پنجرهها ننشینید؛ چراکه فشار مستقیم میتواند به آنها صدمه بزند.
- بازدید از بخشهای موزه را طبق شمارهگذاری انجام دهید تا سیر تاریخی و روایت منسجم موزه را بهتر درک کنید و چیزی از قلم نیفتد.
- هزینه ورودی موزه ۲۵ هزار تومان است که این مبلغ صرف نگهداری، مراقبت و مرمت خانه تاریخی کلاهدوزها و اشیای ارزشمند موزه میشود؛ با پرداخت آن، شما هم در حفظ این میراث گرانبها سهیم خواهید بود.
جرعهای از تاریخ با بازدید از موزه آب یزد بنوشید!
بازدید از موزه آب یزد روایت زندهای از هوش، صبر و خلاقیت مردمی است که در دل کویر، زندگی را جاری کردهاند. از قناتها و ابزارهای شگفتانگیز مدیریت آب گرفته تا اسناد، ظروف و معماری چشمنواز خانه کلاهدوزها، همهچیز دستبهدست هم میدهد تا بفهمید چرا یزد را شهر سازگاری با طبیعت مینامند. اگر دوست دارید یزد را عمیقتر، اصیلتر و متفاوتتر بشناسید، موزه آب یکی از آن جاهایی است که نباید بهسادگی از کنارش بگذرید.
اگر میخواهید این تجربه را بیدغدغه و کامل داشته باشید، تور یزد امروزکجابریم؟! بهترین انتخاب است؛ توری که شما را علاوهبر موزه آب یزد، به مهمترین و دیدنیترین جاذبههای این شهر تاریخی میبرد و کمک میکند یزد را با روایت درست و مسیر حرفهای کشف کنید.
سوالات متداول
موزه آب یزد در بافت تاریخی شهر و در خانه تاریخی کلاهدوزها واقع شده و آدرس آن میدان امیرچخماق، خیابان قیام، چهارراه شهدا است.
در این موزه میتوانید ابزار حفر قنات، چرخ چاه، چراغهای قدیمی، ظروف سفالی و شیشهای نگهداری آب، اسناد وقف و خرید و فروش آب، ساعت آبی ۷۰۰ ساله، مجسمههای مقنیها و بخشهای مختلف خانه تاریخی کلاهدوزها را ببینید.
برخی از اشیای موجود در موزه، مانند مشربهها و ظروف نگهداری آب، قدمتی نزدیک به هزار سال دارند و از ارزشمندترین آثار موزه به شمار میآیند.
هزینه ورودی موزه آب یزد ۲۵ هزار تومان است که صرف نگهداری، مراقبت و مرمت خانه تاریخی و آثار موزه میشود.
موزه آب یزد همه روزه از ساعت ۸ تا ۱۴:۳۰ و ۱۵:۳۰ تا ۱۹ پذیرای بازدیدکنندگان است.
بله، فضای موزه و مجسمهها بهویژه بخش مربوط به قناتها میتواند برای کودکان و نوجوانان آموزشی و جذاب باشد، البته با رعایت نکات ایمنی و حفظ آثار.
بهطور معمول، بازدید کامل از موزه و بخشهای مختلف خانه کلاهدوزها حدود ۲ تا ۳ ساعت زمان میبرد.
معرفی بهترین مراکز خرید و بازارهای یزد (بازار خان یزد و...)
رویاییترین جاهای دیدنی یزد در شب
