باغ گلشن طبس؛ تماشای زندگی و طراوت در دل کویر
در دل کویر گسترده طبس، جایی که موج آرام شنها با آفتاب درخشان همنوا میشود، باغ گلشن طبس چون معجزهای سبز و زنده قد کشیده است؛ باغی که تلفیقی از تاریخ، هنر، آب و زندگی است و هنوز پس از گذشت قرنها، با طراوتی چشمنواز از میهمانان خود استقبال میکند. این باغ تاریخی یکی از مهمترین جاهای دیدنی طبس بهشمار میآید و وجود آب جاری، پوشش گیاهی متنوع و پرندگان آرام آن را به مقصدی متمایز برای سفرهای طبیعتدوستانه تبدیل کرده است.
اگر قصد دارید از رازهای ساخت این باغ، فضای شگفتانگیز آن و تاریخ ساخت باغ گلشن طبس بیشتر بدانید یا برنامه سفری متفاوت در قالب تور طبس بچینید، این مطلب راهنمای کامل شما خواهد بود. با این مقاله از «امروز کجا بریم؟!» همراه شوید تا میان ارگهای کویری و سایهسار درختان همیشهسبز باغ، سفری به گذشته، طبیعت و رمز و رازهای یکی از منحصربهفردترین باغهای ایرانی در این تور داخلی داشته باشید.
- معماری و طراحی باغ گلشن؛ پیوند عقل و طبیعت در کویر
- عمارت سردر؛ آستانه ورود به باغی در دل کویر
- آب در باغ گلشن؛ راز حیات از دل قناتهای طبس
- پلیکانهای باغ گلشن؛ مهمانان همیشگی برکههای کویر
- پوشش گیاهی باغ گلشن؛ همزیستی شگفتانگیز اقلیمها در دل کویر
- موزه ژئوپارک طبس؛ گنجینهای از تاریخ زمین
- بهترین زمان بازدید از باغ گلشن طبس؛ چهار فصلِ زیبا، اما بهاری تماشاییتر
- مسیر دسترسی و موقعیت باغ گلشن طبس
باغ گلشن طبس کجاست؟
باغ گلشن طبس در قلب شهر طبس، استان خراسان جنوبی و در محدوده بلوار معلم و خیابان تاریخی گلشن قرار گرفته است؛ جایی که امروز یکی از شاخصترین نمادهای شهر بهشمار میآید. این باغ که بهعنوان دومین سمبل شهر طبس شناخته میشود، در جهان نیز جایگاهی ویژه دارد و در فهرست ۵۰ باغ مشهور دنیا معرفی شده است. باغ گلشن با وسعتی نزدیک به هشت هکتار یکی از معدود باغهای ایران است که دارای آب جاری دائمی است و این ویژگی در میان اقلیمهای بیابانی و کویری کمنظیر محسوب میشود.
این باغ تاریخی که یادگاری ارزشمند از دوره زندیه محسوب میشود، در بیستم دیماه سال ۱۳۵۵ با شماره ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. پوشش گیاهی متنوع آن، از گونههای سردسیری تا گرمسیری، در دل کویر جلوهای شگفتانگیز خلق کرده است. هرچند عمارت اصلی باغ در زلزله سال ۱۳۵۷ آسیب زیادی دید، بنای فعلی با احیای ساختار گذشته بازسازی شده و همچنان پذیرای گردشگران است. قرارگیری در مرکز شهر و دسترسی آسان، باغ گلشن طبس را به یکی از ماندگارترین جاهای دیدنی طبس تبدیل کرده است.

تاریخچه و زمان ساخت باغ گلشن طبس؛ یادگار دوران زندیه
تاریخ ساخت باغ گلشن طبس همواره میان دو دوره تاریخی زندیه و قاجاریه قرار گرفته و به همین دلیل تاریخ دقیق و قطعی برای احداث آن قابل تعیین نیست. آغاز شکلگیری این باغ به اوایل قرن سیزدهم هجری قمری برمیگردد؛ زمانی که روزهای پایانی حکومت لطفعلیخان زند با آغاز قدرتگیری آقا محمدخان قاجار همزمان شده بود. به همین دلیل ساخت باغ را نمیتوان بهطور کامل به یکی از این دو دوره نسبت داد. بنیانگذار این باغ امیر محمدحسن خان عرب زنگویی ملقب به میرحسن خان، سومین حاکم تون (فردوس) و طبس، بود. او فردی صاحبنفوذ بود که اراضی و املاک گستردهای در طبس، فردوس، بشرویه و گناباد داشت و بخش قابل توجهی از آنها را در قالب وقفنامههایی دقیق و گسترده، وقف عام و امور خیریه کرد. باغ گلشن نیز در همین نوبت اول وقف، وقف اولاد و استفاده عموم مردم شد و به یکی از مهمترین املاک وقفی او تبدیل گشت.
شرح حال بسیاری از سفرنامهنویسان بر ارزش تاریخی این باغ صحه میگذارد. از میرزا خانلرخان اعتصامالملک که در سال ۱۲۵۵ شمسی در سفرنامه خود از باغ گلشن بهعنوان باغی زیبا یاد کرده تا سون هدین، جغرافیدان و جهانگرد سوئدی که در توصیف این باغ از «نغمه آب روان جویها» و «سایه خنک نخلها» سخن گفته است. همسر آندره گدار، معمار برجسته فرانسوی، نیز باغ را با حوض بزرگ و فوارههایی که «آب را همچون تحفهای به آسمان میفرستند» توصیف کرده است. روایتهای این مسافران نشان میدهد که باغ گلشن از گذشته تا امروز یکی از شاخصترین جلوههای معماری باغ ایرانی در کویر بوده است؛ هرچند ساختار معماری آن در دورههای مختلف تغییر کرده و تا پیش از بازسازیهای معاصر، استخر باغ بیشتر شبیه گودالی بزرگ بوده و عمارت ورودی حالتی ساده و ابتدایی داشته است.
اگرچه بنای سردر باغ در زلزله سال ۱۳۵۷ بهطور کامل ویران شد، اما طی سالهای بعد توسط میراث فرهنگی بازسازی شده و روند احیای بخشهای مختلف آن همچنان ادامه دارد. این باغ ارزشمند در سال ۱۳۵۵ به شماره ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و امروز تلاشهایی برای ثبت آن بهعنوان باغ جهانی گیاهشناسی نیز در جریان است. باغ گلشن طبس، با گذر از دورههای تاریخی و روایت سفرنامهنویسان مشهور، نهتنها یادگار دوران زندیه و قاجاریه است، بلکه نشانی از پیوند طبیعت، فرهنگ و تاریخ در یکی از غیرمنتظرهترین نقاط ایران محسوب میشود.

معماری و طراحی باغ گلشن؛ پیوند عقل و طبیعت در کویر
معماری و طراحی باغ گلشن طبس نمونهای روشن از پیوند «عقل و طبیعت» در دل اقلیم خشک کویر است. در این مجموعه نظم هندسی، بر بستر نخلستانی کهن شکل گرفته و باغی هفتهکتاری را پدید آورده است. این باغ با ابعاد تقریبی ۲۶۶ متر طول و ۲۶۰ متر عرض، طرحی تقریباً مربعی دارد و بر اساس الگوی کهن چهارباغ ایرانی طراحی شده است. دو گذرگاه اصلی که به صورت عمود بر یکدیگر کشیده شدهاند، محوطه را به چهار کُرت بزرگ تقسیم میکنند و هر کُرت نیز با گذرگاههای کوچکتر دوباره به چهار بخش دیگر بخشبندی میشود. در محل تلاقی این دو محور، استخری با ابعاد حدود ۲۵/۸۵ در ۷/۵ متر قرار دارد. سه فواره طبیعی در این استخر فعالاند و بدون استفاده از هیچ نیروی خارجی، آب را به حرکت درمیآورند. حضور آب در مرکز این بافت هندسی، تضادی چشمنواز میان سبزه و کویر پدید میآورد و روح باغ ایرانی را در سادهترین و درعینحال خالصترین شکل خود نشان میدهد.
یکی از مهمترین ویژگیهای باغ گلشن، طرح کاملاً مربعی آن است؛ طرحی که در جهان تنها یک نمونه مشابه دارد و آن، باغ مشهور تاجمحل هند است. در باغ گلشن طول و عرض کاملاً برابر طراحی شدهاند و خیابانبندیهای موازی، این تقارن را تقویت میکنند. ساختار درونگرای باغ با دیوارهای مشبک، سایهسار درختان و قرارگیری عمارت در امتداد محور اصلی شکل گرفته است. باغ در سه سطح طراحی شده و با اختلاف ارتفاع طبیعی زمین، لایههای آن از ورودی تا مرتفعترین نقطه در انتهای باغ امتداد مییابد. برای صرفهجویی در مصرف آب، بهجای گلکاری گسترده، محوطهها با سنگفرشهای رنگی آراسته شدهاند. تلفیق هندسه دقیق، حضور دائمی آب، تنوع گیاهی و پاسخ هوشمندانه به اقلیم کویری، باغ گلشن را به یکی از برجستهترین نمونههای معماری باغ ایرانی در شرق کشور تبدیل کرده است.

عمارت سردر؛ آستانه ورود به باغی در دل کویر
گشتوگذار در باغ گلشن از بنایی آغاز میشود که همچون نشانی روشن بر ورودی باغ ایستاده است؛ عمارت سردر. این عمارت تنها سازه باغ است و پس از زلزله ویرانگر سال ۱۳۵۷ که بنای اصلی را بهطور کامل نابود کرد، بر پایه نقشههای پیشین و با همان شیوه معماری دوباره ساخته شد. نمای بیرونی عمارت با اندود گچ سفید پوشانده شده و سادگی آن در تضاد دلنشین با سرسبزی باغ جلوه میکند. این بنا ساختاری دوطرفه دارد؛ یک سوی آن به میدان انقلاب اسلامی طبس باز میشود و سوی دیگر، ورودی باغ را دربر میگیرد. در طبقه نخست، تالاری بزرگ و ایوانی مرتفع قرار دارد که چشماندازی گسترده از باغ و شهر فراهم میکند. دو ستون قدبرافراشته در ایوان و نقشمایههای آجری ظریف، این بخش را به نقطهای شاخص در کالبد بنا تبدیل کردهاند.
با آنکه عمارت سردر از نظر تزئینات، بنایی ساده و بیپیرایه بهشمار میآید، اما در بافت شهری طبس جایگاهی ویژه دارد و یکی از سازههای شناختهشده این شهر محسوب میشود. ورودی اصلی باغ درست در محور این عمارت قرار گرفته و ایوان ستوندار در طبقه بالا بر فراز آن دیده میشود. طبقه همکف و یک زیرزمین کوچک نیز در ساختار بنا وجود دارد که در هماهنگی کامل با مقیاس و کارکرد آن طراحی شدهاند. این سادگی و تناسب، همراه با جایگاه مهم عمارت در آغاز مسیر باغ، سبب شده است سردر باغ گلشن بهعنوان نقطهای شاخص، هم در معماری و هم در تجربه فضایی باغ معنا و اهمیت پیدا کند.

آب در باغ گلشن؛ راز حیات از دل قناتهای طبس
در دل اقلیمی خشک که میان دشت لوت و دشت کویر قرار گرفته، حضور آب زلال و همیشهجاری باغ گلشن طبس بیشتر به معجزهای طبیعی شباهت دارد. کیفیت شفاف و خیرهکننده این آب نهتنها استخر بزرگ مرکزی را شکل داده بلکه جویها، آبشارهای کوچک و مسیرهای آبی باغ را به منظرهای شبیه یک بوم رنگارنگ تبدیل کرده است. با وجود اینکه بارندگی در طبس بسیار اندک است و رودخانه دائمی در شهر دیده نمیشود، این باغ با انتخاب هوشمندانه محل احداث، از نقطه تلاقی آب چشمههای سرد و گرم کوهستانهای اطراف بهره میبرد. آب پس از ورود از انتهای باغ، در دو بخش میان کرتها تقسیم میشود، درختان را سیراب میکند و سپس از زیر هشتی عمارت سردر عبور کرده و به مسیر خود بهسوی شهر ادامه میدهد. همین جریان دائمی، باغ گلشن را در میان باغهای ایرانی به نمونهای کمنظیر تبدیل کرده است.
راز دیگر پویایی باغ گلشن استفاده از چاه آرتزین یا «چاه جهنده» است که در زیر استخر مرکزی قرار گرفته و پدیدهای شگفتانگیز در سنت آبیاری ایران به شمار میرود. در این نوع چاه، سطح آب زیرزمینی بالاتر از دهانه خروجی قرار دارد و همین اختلاف ارتفاع باعث میشود آب بدون هیچ نیروی خارجی و تنها با فشار طبیعی زمین فوران کند. فوارههایی که در میانه استخر میبینید در حقیقت خروجی همین چاه هستند و بیوقفه آب را به مخزن اصلی میریزند. ترکیب این آب شفاف با سبزی درختان و سایهسار باغ، چشماندازی خلق کرده که در دل کویر باورش سخت است. این منظره باغ گلشن را نهفقط یک فضای سبز، بلکه نمادی از نبوغ ایرانی در سازگاری با طبیعت جلوه میدهد.

پلیکانهای باغ گلشن؛ مهمانان همیشگی برکههای کویر
در میانه باغ گلشن، جایی که برکهها و استخر بزرگ باغ زیستگاهی آرام ساختهاند، حضور پرندگانی مانند اردک، غاز و بهویژه پلیکانها جلوهای متفاوت به فضای باغ میبخشد. پلیکانهایی که امروز در باغ دیده میشوند تنها بخشی از یک داستان طولانی و خاطرهانگیز هستند. این داستان از دهه پنجاه شمسی آغاز شد و پلیکانها را به یکی از محبوبترین نمادهای باغ گلشن طبس تبدیل کرد.
ماجرای پلیکان های باغ گلشن طبس از جایی شروع شد که دو پلیکان مهاجر در مسیر کوچ از سرزمینهای سرد سیبری، در آسمان طبس به پرواز درآمدند و پس از فرود در باغ گلشن، این محیط سرسبز و آبی را برای زندگی انتخاب کردند. محبت و توجه مردم باعث شد این پرندگان برای سالها در باغ بمانند و به بخشی از هویت آن تبدیل شوند. اما زلزله تلخ سال ۱۳۵۷ یکی از این دو پلیکان را از میان برد و دیگری تا سال ۱۳۹۴ در باغ باقی ماند و همانجا چشم از جهان فروبست. چند سال بعد پلیکانهای تازهای به باغ آورده شدند تا این سنت شیرین ادامه پیدا کند. امروز حضور آرام و باشکوه این پرندگان، استخر باغ را دوباره زنده کرده و یکی از دوستداشتنیترین جاذبههای باغ گلشن را شکل داده است. این مهمانان همیشگی بیصداترین روایتها را از گذشته این باغ در دل خود دارند.

پوشش گیاهی باغ گلشن؛ همزیستی شگفتانگیز اقلیمها در دل کویر
یکی از شگفتیهای باغ گلشن حضور همزمان گونههایی است که هرکدام مخصوص اقلیم کاملاً متفاوتی هستند. در این باغ، درخت چنار که نماد مناطق سردسیر است، درست در کنار نخلهای خرمایی میروید که تنها در نواحی گرمسیری رشد میکنند. گفته میشود پیش از ساخت باغ، در این محل نخلستانی قدیمی وجود داشته و از همین رو نخلهای باغ که حدود ۲ هزار اصله دارند، پراکندهتر و نامنظمتر از دیگر درختان دیده میشوند و بهعنوان کهنسالترین گیاهان باغ شناخته میشوند. در کنار اینها درختان انار و مرکبات مانند نارنج نیز بهصورت شطرنجی و کاملاً منظم در چهار کرت باغ کاشته شدهاند؛ بهگونهای که در هر کرت حدود ۵۰۰ اصله انار و نزدیک به ۲,۵۰۰ درخت مرکبات جای گرفته است. این هماهنگی در کاشت، بخش مهمی از هویت باغ را شکل میدهد و نشاندهنده دقت بالای معمار اولیه در ترکیب ریتم، نظم و سرسبزی است.
علاوهبر درختان میوهدار، مجموعهای از درختان تزئینی همچون سرو، بید و چنار در کنار چمنزارهای طبیعی فضای باغ را چشمنوازتر کردهاند. حضور بوتههای گل، پیوندی مهم با سنت باغهای ایرانی ایجاد میکند؛ جایی که از گل رز سرخ تا اطلسی سفید و ختمی، بسته به فصل در بخشهای مختلف باغ دیده میشود. در اطراف استخر مرکزی، شاخههای درختان بهگونهای هرس میشود که فضای پایین آنها برای کاشت بوتههای گل مهیا باشد و ترکیبی چشمنواز از رنگها شکل بگیرد. این تنوع کمنظیر گیاهی، باغ گلشن را به مکانی تبدیل کرده که گویی اقلیمهای مختلف ایران در آن گرد هم آمدهاند. هر قدم در این باغ چهره تازهای از رنگ، سایه و رایحه را به شما نشان میدهد.

موزه ژئوپارک طبس؛ گنجینهای از تاریخ زمین
در طبقه پایین عمارت سردر باغ گلشن، موزهای با عنوان ژئوپارک طبس (میراث زمین) برپا شده است که بازدیدکنندگان را با شگفتیهای زمینشناسی و میراث طبیعی و بشری منطقه آشنا میکند. این موزه که در اسفندماه ۱۳۹۵ افتتاح شد، مجموعهای از سنگها، کانیها، فسیلها و مواد معدنی را در خود جای داده است و امکان مشاهده قدیمیترین فسیلها مانند استروماتولیت با قدمت حدود ۵۴۰ میلیون سال را فراهم میکند. با توجه به غنای زمینشناسی طبس، این موزه فرصتی منحصربهفرد برای آشنایی با ذخایر عظیم زمین و تعامل با علوم زمین بهشمار میرود.
علاوهبر آثار زمینشناسی، موزه ژئوپارک طبس دارای بخشی با عنوان ژئوپروداکتها است که شامل محصولات محلی، صنایع دستی و یادگارهایی مرتبط با زمین و فسیلها میشود؛ مانند تندیس آمونیت، ماگ گیاه کما و جاکلیدی پنتاکرینوس. فضای موزه مجهز به تهویه مناسب است و بازدیدکنندگان در تمامی طول سال میتوانند از آن دیدن کنند. ساعات بازدید صبحها از ۸ تا ۱۳ و بعدازظهرها از ۱۷ تا ۲۰ است و در ایام تعطیل با هماهنگی قبلی امکان بازدید نیز وجود دارد، تا علاقهمندان بتوانند به راحتی با تاریخ و شگفتیهای زمین طبس آشنا شوند.

بهترین زمان بازدید از باغ گلشن طبس؛ چهار فصلِ زیبا، اما بهاری تماشاییتر
باغ گلشن طبس در هر چهار فصل سال چهرهای دیدنی دارد و میتوان در هر زمانی از زیبایی و سرسبزی آن لذت برد. اما اگر بخواهیم بهترین زمان را برگزینیم، بدون تردید بهار انتخاب اول است. در این فصل، هوا مطبوع و خنک میشود و باغ شادابترین و رنگینترین جلوههایش را به نمایش میگذارد. همزمان با نوروز، حالوهوای باغ حالتی جشنگونه پیدا میکند؛ چراکه دستفروشان در ابتدای باغ بساط خود را پهن میکنند و محصولاتی مانند نارنج، آبنارنج، کاهو، ریواس و گلهای لالهکوهی را که از روستاها و کوهپایههای اطراف جمعآوری شدهاند، میفروشند. این حالوهوا، باغ گلشن را در روزهای نخست بهار به یکی از پرطرفدارترین مقصدهای طبس تبدیل میکند.
بهار باغ گلشن با یک رسم قدیمی مردم طبس نیز گره خورده است. اهالی شهر و روستاهای اطراف هر سال در روز ۱۳ فروردین برای برگزاری آیین سنتی سیزدهبهدر به این باغ میآیند و حضور پرشور مردم حالوهوایی ویژه به فضای باغ میدهد. البته زیبایی باغ فقط به بهار محدود نمیشود؛ زیرا در پاییز نیز طبس آبوهوایی معتدل دارد و برگریزان درختان، فضای باغ گلشن را به تصویری شاعرانه و تماشایی تبدیل میکند. به همین دلیل، چه در طراوت بهار، چه در آرامش پاییز و چه در سکوت تابستان و زمستان، باغ گلشن همیشه مقصدی مناسب برای قدمزدن و تماشای زندگی در دل کویر است.

مسیر دسترسی و موقعیت باغ گلشن طبس
باغ گلشن طبس در شرق شهر طبس و در بلوار امام خمینی (بلوار معلم) واقع شده است و به دلیل موقعیت جغرافیایی خاصش میان دو کویر ایران، یعنی دشت لوت و دشت کویر، از جذابیت بالایی برای گردشگران و جهانگردان برخوردار است. این باغ تاریخی و زیبا بهقدری در طبس شناخته شده است که یافتن آن در شهر، حتی بدون راهنما، کار دشواری نیست و حضورش در مسیرهای اصلی شهری باعث سهولت دسترسی به آن شده است.
برای بازدید از باغ گلشن، کافی است پس از سفر به شهر طبس در استان خراسان جنوبی، از طریق ایستگاههای اتوبوس یا سایر وسایل نقلیه عمومی خود را به ایستگاه باغ گلشن برسانید. از آنجا با چند دقیقه پیادهروی، میتوانید به این بهشت کوچک در دل کویر برسید.
- ساعت بازدید: ورود به باغ در تمام ساعات شبانهروز امکانپذیر است و بازدید از آن هزینهای ندارد
- آدرس دقیق: استان خراسان جنوبی، شهر طبس، بلوار امام خمینی
باغ گلشن طبس؛ سفری به قلب بهشت کویری با امروزکجابریم؟!
بازدید از باغ گلشن طبس تجربهای بینظیر از پیوند انسان با طبیعت و هنر معماری ایرانی است. از عمارت سردر گرفته تا استخرهای زلال، پلیکان های باغ گلشن طبس و گونههای گیاهی متنوع، همه و همه چشماندازی آرامشبخش و دلنشین را در کویر خشک رقم میزنند. هر فصل سال حالوهوای خاص خود را دارد و گردشگران میتوانند در کنار تاریخ، طبیعت و فرهنگ این دیار، لحظاتی به یادماندنی را در سفر خود تجربه کنند.
اگر دوست دارید این زیباییها را از نزدیک ببینید و تجربهای متفاوت از سفر به شرق کشور داشته باشید، با تور طبس «امروزکجابریم؟!» همراه شوید و سفری خاطرهانگیز به باغ گلشن و دیگر جاذبههای شگفتانگیز این شهر تاریخی داشته باشید.

سوالات متداول
بهار بهترین فصل بازدید است؛ هوا خنک و دلنشین است و باغ زیباترین جلوههای طبیعی خود را نمایش میدهد. با این حال، باغ در تمام فصول سال قابل بازدید است.
خیر، ورود به باغ گلشن برای عموم رایگان است و میتوان در ساعات مختلف روز از آن بازدید کرد.
این باغ در شرق شهر طبس و در بلوار امام خمینی (معلم) واقع شده و یکی از نقاط شاخص شهر است.
میتوانید با استفاده از خطوط اتوبوس شهری یا وسایل نقلیه عمومی به ایستگاه باغ گلشن برسید و سپس با چند دقیقه پیادهروی به باغ دسترسی داشته باشید.
از مهمترین جاذبهها میتوان به عمارت سردر، استخر مرکزی با فوارههای طبیعی، گونههای متنوع گیاهی، چمنزارها و حضور پرندگان مثل پلیکانها اشاره کرد
بله، تمامی بخشهای باغ برای بازدیدکنندگان آزاد است و میتوان از مناظر و فضای طبیعی آن عکس گرفت.
بله، بسیاری از گردشگران از تورهای محلی و گروهی برای بازدید از باغ گلشن استفاده میکنند که تجربهای راحتتر و اطلاعاتی دقیقتر از تاریخ و معماری باغ ارائه میدهد.
