رئیسعلی دلواری؛ نامی که با مقاومت و ایستادگی گره خورده است!
در امتداد ساحلی که آفتابش تند و تاریخش عمیق است، نامی بر پیشانی جنوب ایران نشسته که با شجاعت، غیرت و ایستادگی معنا پیدا میکند؛ رئیسعلی دلواری، مردی از دل تنگستان که صدای مقاومتش فراتر از مرزهای زمان پیچید و هنوز هم در حافظه جمعی این سرزمین زنده است. اینجا بوشهر است؛ جغرافیایی که نهفقط با دریا شناخته میشود، بلکه با روایت مردانی تعریف میشود که در سختترین روزها، ایستادن را به تسلیم ترجیح دادند و مسیر تاریخ را تغییر دادند.
سفر به جنوب فقط تماشای نخلهای سر به فلک کشیده و قدمزدن بر شنهای گرم خلیج فارس نیست؛ ورود به سرزمینی است که هر وجب آن روایتی از خون، ایمان و آزادی در خود جای داده است. وقتی در برنامه سفر با تور بوشهر یا تور جنوب نام دلواری به میان میآید، ذهن ناخودآگاه به قهرمانی میرود که در برابر استعمار ایستاد و معنای واقعی وطندوستی را به نمایش گذاشت. چنین سفری، بهویژه در قالب یک تور داخلی، فرصتی است برای لمس تاریخ از نزدیک و درک ریشههای مقاومتی که هنوز در فرهنگ مردم جنوب جاری است.
آشنایی با داستان رئیسعلی در کنار بازدید از جاهای دیدنی بوشهر، همراه شدن با روایتی است زنده که در کوچهها، در آیینها و حتی در شبهایی که با خیامخوانی بوشهر جان میگیرند، شنیده میشود. نشستن در یکی از کافههای بوشهر و شنیدن نام او از زبان مردم محلی، تجربهای است که سفر را از یک بازدید معمولی به سفری معنامحور تبدیل میکند.
اگر دوست دارید پیش از بستن چمدان یا انتخاب مسیر، این چهره ماندگار تاریخ جنوب را عمیقتر بشناسید و با لایههای کمتر گفتهشده زندگی او آشنا شوید، این مقاله همراه شماست. با «امروزکجابریم؟!» همراه شوید تا قدمبهقدم، رئیسعلی دلواری را نه فقط بهعنوان یک نام، بلکه بهعنوان نماد مقاومت و هویت جنوب ایران مرور کنیم.
- رئیسعلی دلواری که بود و چرا در تاریخ ماندگار شد؟
- دوران زندگی رئیسعلی دلواری؛ از تولد تا ورود به میدان مبارزه
- نقش رئیسعلی دلواری در مقاومت جنوب
- رئیس علی دلواری چگونه کشته شد؟ روایت یک پایان تلخ
- شجره نامه رئیس علی دلواری و ریشههای خانوادگی او
- محل دفن و آرامگاه رئیسعلی دلواری
- رئیسعلی دلواری؛ نامی که هنوز زنده است
رئیسعلی دلواری که بود و چرا در تاریخ ماندگار شد؟
رئیسعلی دلواری فرزند رئیس محمد، کدخدای ده دلوار، در سال ۱۲۹۹ هجری قمری چشم به جهان گشود و از همان سالهای نوجوانی نشانههای جسارت و روحیه رهبری در او آشکار بود. او در روزگار پرالتهاب مشروطه، جوانی بیستوچهارساله با همتی بلند و روحیهای استوار بود که صداقت، وفاداری و عشق به وطن در وجودش موج میزد. هرچند تحصیلات رسمی گستردهای نداشت، اما پاکی سرشت، شجاعت کمنظیر و توکل عمیقش به خداوند چنان در میان مردم زبانزد بود که بسیاری او را تکیهگاه و امید منطقه میدانستند. شخصیت او ترکیبی از غیرت بومی جنوب و آرمانخواهی ملی بود و همین ویژگیها از او چهرهای تأثیرگذار در تحولات آن دوره ساخت.
با اشغال بوشهر توسط نیروهای انگلستان، رئیسعلی سکوت را جایز ندانست و پرچم مقاومت را در تنگستان برافراشت. او با سازماندهی نیروهای محلی و تکیه بر ایمان و انگیزه مردمی، ضربات سنگینی به قوای اشغالگر وارد کرد و نام خود را در صف نخست مبارزان ضد استعمار ثبت کرد. ایستادگی او تنها یک واکنش نظامی نبود، بلکه نمادی از دفاع از استقلال و هویت ایران به شمار میرفت. سرانجام در جریان نبرد با متجاوزان، در منطقه تنگک صفر از پشت هدف گلوله فردی خائن قرار گرفت و به شهادت رسید. این شهادت مظلومانه نهتنها از ارزش مبارزاتش نکاست، بلکه او را به اسطورهای ماندگار در تاریخ مقاومت جنوب ایران تبدیل کرد.
دوران زندگی رئیسعلی دلواری؛ از تولد تا ورود به میدان مبارزه
رئیسعلی در سالهای آغازین دهه ۱۲۶۰ خورشیدی در روستای دلوار چشم به جهان گشود؛ برخی منابع سال ۱۲۶۰ و برخی ۱۲۶۱ یا ۱۲۶۳ را ذکر کردهاند و تاریخ ۱۲۶۱ خورشیدی برابر با ۱۸۸۲ میلادی نیز بیشتر مورد استناد قرار میگیرد. دلوار در آن زمان بخشی از تنگستان بود و امروز در شهرستان تنگستان استان بوشهر قرار دارد. پدرش زائر محمد، از کدخدایان بانفوذ دلوار بود که بعدها لقب «معینالاسلام» گرفت و مادرش شهین، زنی از تبار مردم تنگستان بود. خانواده او در اصل از نورآباد ممسنی و از طایفه لر به جنوب کوچ کرده بودند و همین پیشینه ایلیاتی، روحیهای سختکوش و مقاوم در نسلهای بعدی این خاندان پدید آورد.
رئیسعلی چهار بار ازدواج کرد و از همسر سوم خود صاحب پسری به نام عبدالحسین شد که به بهادر شهرت یافت. فضای رشد او با تحولات سیاسی پرشتاب ایران همزمان بود؛ نوجوانی و جوانیاش در دورهای سپری شد که نفوذ انگلستان در خلیج فارس رو به گسترش بود و جنوب ایران اهمیتی راهبردی پیدا کرده بود. با آغاز نهضت مشروطه، او در بیستوچهار سالگی در شمار پیشگامان مشروطهخواه جنوب قرار گرفت و ارتباط نزدیکی با محافل آزادیخواه بوشهر، تنگستان و دشتی برقرار کرد. این فعالیتها زمینه ورود جدی او به میدان مبارزه را فراهم ساخت و قیام مردم تنگستان به رهبری او نزدیک به هفت سال ادامه یافت. دلیران تنگستان با هدایت او دو هدف اساسی را دنبال میکردند؛ پاسداری از بوشهر، دشتستان و تنگستان به عنوان زیستبوم خود و جلوگیری از پیشروی نیروهای بیگانه به درون مرزهای ایران با هدف دفاع از استقلال وطن.
امروز خانه تاریخی او در دلوار به موزه مبارزه با استعمار تبدیل شده و یادآور سالهایی است که جوانی از دل جنوب، مسیر زندگی خود را با سرنوشت مقاومت ایران گره زد. همچنین دوازدهم شهریور، سالروز شهادتش، به عنوان روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس نامگذاری شده و هر سال آیینهایی برای بزرگداشت یاد و نام او برگزار میشود؛ نشانهای روشن از آنکه مسیر زندگی رئیسعلی از یک تولد ساده در روستایی ساحلی آغاز شد و به فصلی ماندگار در تاریخ مبارزات ضد استعماری ایران انجامید.
نقش رئیسعلی دلواری در مقاومت جنوب
با آغاز جنگ جهانی اول، جنوب ایران به یکی از حساسترین نقاط راهبردی منطقه تبدیل شد و بوشهر در کانون توجه نیروهای استعماری قرار گرفت. در چنین فضایی، رئیسعلی دلواری به عنوان رهبر مقاومت تنگستان، مبارزهای سازمانیافته و هدفمند را علیه اشغالگران انگلیسی آغاز کرد و نام خود را در تاریخ مقاومت ملی ثبت نمود. ایستادگی او تنها یک واکنش محلی نبود، بلکه حرکتی آگاهانه برای دفاع از استقلال ایران در برابر نقض آشکار بیطرفی کشور به شمار میرفت.
رئیسعلی و جنگ جهانی اول
در سال ۱۹۱۴ میلادی و همزمان با شعلهور شدن جنگ جهانی اول، نیروهای روس از شمال و انگلستان از جنوب بیطرفی ایران را نقض کردند. کشتیهای جنگی انگلیس در برابر بوشهر لنگر انداختند و از ۱۷ مرداد ۱۲۹۴ خورشیدی روند اشغال تدریجی این بندر و نواحی ساحلی آغاز شد. تنها یک روز پس از اشغال بوشهر، چهارده تن از ساکنان شهر در اعتراض به حضور نیروهای بیگانه برخاستند و به دلیل نداشتن آمادگی نظامی، بازداشت و به هندوستان تبعید شدند. این اقدام پیام روشنی برای مردم جنوب داشت و نشان میداد اشغالگران در پی تثبیت کامل سلطه خود هستند.
در چنین شرایطی، رئیسعلی با درک اهمیت راهبردی بوشهر و خلیج فارس، مبارزه را نه یک انتخاب بلکه یک وظیفه ملی تلقی کرد. او با تکیه بر نیروهای بومی و همراهی خانهای منطقه، هسته اصلی مقاومت جنوب را شکل داد و مبارزهای را آغاز کرد که نزدیک به هفت سال ادامه یافت. هدف این قیام، پاسداری از بوشهر و مناطق پیرامونی و جلوگیری از پیشروی قوای بیگانه به سوی شیراز و عمق خاک ایران بود.
نبرد دلوار
همزمان با حمله به بوشهر، نیروهای انگلیسی قصد تصرف دلوار را داشتند؛ منطقهای که پیشتر نیز طعم مقاومت مردمش را چشیده بودند. رئیسعلی به همراه شیخ حسینخان چاهکوتاهی ملقب به سالار اسلام و زائر خضرخان اهرمی در برابر این تهاجم ایستادند و قیام دلیران تنگستان را سازمان دادند. نیروهای انگلیسی که شمار آنان به حدود پنج هزار نفر میرسید، در برابر تاکتیکهای چریکی مبارزان گرفتار شدند و تلفات سنگینی را متحمل گشتند.
عملیاتهای چریکی رئیسعلی تا تابستان ۱۹۱۵ با موفقیت ادامه یافت و ضربات پیدرپی او موجب شد انگلیسیها ناچار به اعزام نیروهای کمکی از عراق و هند شوند. آنان در واکنش، دلوار را به شدت بمباران کردند تا روحیه مقاومت را درهم بشکنند؛ با این حال، ایستادگی مردم و رهبری قاطع رئیسعلی اجازه نداد اشغالگران به هدف خود دست یابند. این نبرد نقطه عطفی در تاریخ مقاومت جنوب به شمار میرود و جایگاه دلوار را به عنوان نماد ایستادگی تثبیت کرد.
نبرد بوشهر و پیشنهاد رشوه به رئیس علی دلواری
در آستانه تصمیم قطعی انگلیسیها برای اشغال کامل بوشهر و حرکت به سوی شیراز، تلاشهایی برای تطمیع رئیسعلی صورت گرفت. دو تن از وابستگان حیدرخان حیات داودی به دلوار اعزام شدند تا او را به پذیرش بیطرفی و همکاری با نیروهای انگلیسی ترغیب کنند و در مقابل، وعده پرداخت چهل هزار پوند به او داده شد. پاسخ رئیسعلی قاطع و روشن بود؛ او استقلال ایران را در معرض خطر میدید و پذیرش چنین پیشنهادی را خیانتی آشکار میدانست.
پس از ناکامی در تطمیع، نامهای تهدیدآمیز از سوی مقامات انگلیسی ارسال شد که در آن از ویران کردن خانهها و قطع نخلها سخن گفته بودند. رئیسعلی در پاسخ نوشت خانه ما کوه است و تخریب آن از توان امپراتوری بریتانیا خارج است و تا آخرین حد امکان مقاومت خواهد کرد. این موضعگیری نهتنها روحیه مبارزان را تقویت کرد، بلکه نشان داد مقاومت جنوب بر پایه ایمان و ارادهای راسخ استوار است.
نبردهای چریکی با انگلیسیها
پس از اشغال بوشهر در سال ۱۲۹۴ خورشیدی، نیروهای انگلیسی به دلوار نیز یورش بردند. مردم پیش از رسیدن آنان روستا را تخلیه کرده و به کوهها پناه برده بودند و مهاجمان با تخریب خانهها و قطع نخلها تلاش کردند ضربهای اقتصادی و روانی وارد کنند. این اقدام به جای تضعیف مقاومت، خشم و عزم مبارزان را دوچندان کرد.
رئیسعلی و یارانش شبها با شبیخونهای غافلگیرکننده به نیروهای انگلیسی حمله میکردند و تلفات قابل توجهی بر آنان وارد میساختند. ارتباطاتی نیز میان او و آلمانیها برقرار شد که پژوهشگران آن را ناشی از وجود دشمن مشترک میدانند و نه وابستگی فرمانپذیرانه. مبارزه با انگلیسیها پس از شهادت رئیسعلی نیز ادامه یافت و تا پایان جنگ جهانی اول مشکلات و خسارات فراوانی برای اشغالگران ایجاد کرد. این استمرار مبارزه نشان میدهد که مقاومت جنوب تنها به یک فرد محدود نبود، بلکه به حرکتی ریشهدار و مردمی تبدیل شده بود که با الهام از رهبری او تداوم یافت.
رئیس علی دلواری چگونه کشته شد؟ روایت یک پایان تلخ
پایان زندگی رئیسعلی دلواری از همان ابتدا در هالهای از ابهام قرار گرفت و شیوه کشته شدن او چنان ناگهانی و تلخ بود که بسیاری از پژوهشگران را واداشت تا برای روشن شدن حقیقت به اسناد گوناگون داخلی و خارجی مراجعه کنند. با گذشت بیش از یک قرن از آن واقعه، هنوز هم جزئیات دقیق شهادت سردار دلوار به صورت قطعی و یکدست روایت نشده است. نویسنده کتاب «تهاجم انگلیس به جنوب ایران» با گردآوری دیدگاههای مختلف و خاطرات برخی نظامیان انگلیسی تأکید میکند که درباره کیفیت شهادت او اختلاف نظر وجود دارد، اما یک نکته تردیدناپذیر است؛ پیروزیهای درخشان رئیسعلی در جنوب و ضربات سنگینی که به نیروهای انگلیسی وارد کرد، کینهای عمیق در دل اشغالگران بر جای گذاشت و در کنار رقابتهای محلی، زمینهساز این جنایت شد.
در میان روایتهای موجود، نام غلامحسین تنگکی بیش از دیگران تکرار میشود. سرهنگ احمد اخگر که از افسران ژاندارمری و حاضر در صحنه نبردهای جنوب بود، در خاطرات خود او را عامل خیانت معرفی میکند و مینویسد رئیسعلی در جریان یکی از حملات شبانه، به دعوت همین فرد به محل مورد نظر رفت و هدف گلوله قرار گرفت. یادداشتهای منتشرنشده رئیسبرفی زنده نیز همین روایت را تأیید میکند و ماجرای نامهای را شرح میدهد که در آن از رئیسعلی خواسته شده بود شبانه به تنگک بیاید تا هماهنگی برای ادامه مبارزه انجام شود. بر اساس این روایت، هنگامی که رئیس علی به خانه غلامحسین تنگکی رسید، وی از راه دادن او امتناع کرد و گفتوگویی تند میان دو طرف شکل گرفت. در نهایت تیری به فرق رئیسعلی اصابت میکند و او بر زمین میافتد. او در سن سیوسه سالگی و در منطقه تنگک صفر، هنگام شبیخون به قوای بریتانیا، از پشت سر هدف گلوله قرار گرفت و به شهادت رسید.
این حادثه در شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳ قمری برابر با ۳ سپتامبر ۱۹۱۵ میلادی رخ داد که با دوازدهم شهریور آن سال مطابقت دارد. جنگ دلیران تنگستان در کنار سیصد تفنگدار برازجانی به رهبری غضنفرالسلطنه تا آن زمان ادامه یافته بود و انگلیسیها نتوانسته بودند بر او و یارانش برتری یابند. شهادت رئیسعلی اگرچه ضربهای سنگین بر پیکره مقاومت جنوب وارد کرد، اما مبارزه متوقف نشد و نام او به نمادی جاودانه از ایستادگی در برابر استعمار تبدیل شد.
شجره نامه رئیس علی دلواری و ریشههای خانوادگی او
خاستگاه خانوادگی رئیسعلی دلواری به پیوندی میان جنوب ساحلی ایران و ریشههای ایلی در سرزمین لر بازمیگردد. نیاکان او در اصل از نورآباد ممسنی برخاسته بودند و به یکی از طوایف لر تعلق داشتند که در دورهای به تنگستان کوچ کردند و در دلوار ساکن شدند. این جابهجایی تنها یک مهاجرت ساده نبود، بلکه انتقال فرهنگی و اجتماعی یک تبار جنگاور به ناحیهای راهبردی در کنار خلیج فارس بود؛ پیوندی که بعدها در شکلگیری روحیه استقلالطلبانه نسلهای بعدی نقش مهمی ایفا کرد.
در ساختار اجتماعی جنوب آن روزگار، خاندانهایی که سابقه کدخدایی و ریشسفیدی داشتند از نفوذ محلی برخوردار بودند و خانواده رئیسعلی نیز در شمار همین خاندانها قرار میگرفت. ریاست و مدیریت امور محلی در دلوار در اختیار این خاندان بود و اعتبار اجتماعی آنان بر پایه اعتماد مردم، سابقه داوری در اختلافات و نقش فعال در دفاع از منطقه شکل گرفته بود. چنین جایگاهی باعث شد رئیسعلی از کودکی با مفاهیم مسئولیت اجتماعی، حفاظت از آبرو و دفاع از قلمرو آشنا شود و این مفاهیم در شخصیت او نهادینه گردد.
ریشههای ایلیاتی، پیوندهای خویشاوندی گسترده در تنگستان و سابقه حضور در ساختار سنتی قدرت محلی، شبکهای از حمایت و همبستگی برای او فراهم کرد که بعدها در سازماندهی مقاومت بسیار مؤثر بود. شجرهنامه او تنها یک سلسله نام و نسبت خانوادگی نیست، بلکه بازتاب سنتی دیرینه از رهبری محلی در جنوب ایران است؛ سنتی که در بزنگاه تاریخی جنگ جهانی اول، در قامت رئیسعلی دلواری به اوج خود رسید و از یک خاندان محلی، چهرهای ملی ساخت.
محل دفن و آرامگاه رئیسعلی دلواری
پیکر رئیسعلی پس از شهادت در سال ۱۳۳۳ قمری، ابتدا در خانه عمویش غسل داده شد و بنا بر شرایط آن روزگار به صورت امانی در نزدیکی امامزادهای در روستای «کلهبند» از توابع تنگستان به خاک سپرده شد. فضای جنوب کشور در آن مقطع ملتهب بود و انتقال فوری پیکر به خارج از ایران امکانپذیر نبود. با گذشت چند ماه و فروکش کردن التهابات، خانواده و بزرگان منطقه تصمیم گرفتند به وصیت او عمل کنند؛ وصیتی که در آن خواسته بود در جوار مرقد امیرالمؤمنین به خاک سپرده شود. روایتهای محلی نقل میکنند هنگام نبش موقت قبر برای انتقال، پیکر و کفن او سالم مانده بود و همین موضوع در ذهن مردم به نشانهای از پاکی و اخلاص او تعبیر شد. سپس با آیینهای مذهبی و چاوشخوانی، پیکر از مسیر شهرهایی در جنوب و مرکز ایران عبور داده شد و در نهایت به عراق منتقل گردید.
آرامگاه او امروز در شهر نجف و در قبرستان تاریخی وادیالسلام قرار دارد؛ آرامستانی که از مهمترین گورستانهای جهان تشیع به شمار میرود. مزار او در فاصلهای نهچندان دور از «مقام حضرت صاحبالزمان» واقع شده و در اتاقکی ساده در امتداد یکی از کوچههای وادیالسلام جای دارد. سنگ مزار ارتفاعی کمتر از شصت سانتیمتر و طولی نزدیک به یک متر دارد و سه کتیبه سنگی بر آن نصب شده است. بر سنگ اصلی عبارت «مرقد مطهر شهید رئیسعلی دلواری که در مبارزه با استعمار انگلیس به شهادت رسید. فوت ۱۳۱۸ ه» دیده میشود و در پایین مزار نیز کتیبهای با ذکر نام و تاریخ وفات او نصب شده است. در ضلع راست مقبره، سنگ دیگری با اشاره به وکیل مقبره قرار دارد. سادگی بنا در کنار جایگاه معنوی آن، ترکیبی از فروتنی و عظمت را پیش چشم زائران میگذارد و هر سال ایرانیان بسیاری در سفر به نجف، با حضور بر مزار او یاد مقاومت جنوب ایران را گرامی میدارند.
- آدرس آرامگاه و محل دفن رئیس علی دلواری: عراق، شهر نجف، قبرستان وادیالسلام، روبهروی مقام حضرت صاحبالزمان، در یکی از اتاقکهای همراستا با کوچه اصلی این بخش از قبرستان
کتابها و منابع نوشتهشده درباره رئیسعلی دلواری
شناخت دقیق زندگی و مبارزات رئیسعلی دلواری بدون رجوع به منابع مکتوب ممکن نیست. پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، بهویژه در حوزه جنگ جهانی اول و مقاومت جنوب، آثار متعددی درباره او نوشتهاند که هر یک از زاویهای متفاوت به شخصیت، قیام تنگستان و چگونگی شهادتش پرداختهاند. در ادامه، مهمترین کتابها و منابع مرتبط با این سردار مقاومت معرفی میشوند.
کتاب نبرد رئیسعلی
نویسنده: بهمن پگاهراد
ناشر: سوره مهر
سال انتشار: ۱۳۸۷
این کتاب روایتی داستانی از زندگی رئیسعلی دلواری است که در قالب ۱۵ بخش تنظیم شده و مخاطب بزرگسال را هدف قرار میدهد. فصلهایی مانند «اتحاد بزرگ»، «جنگ کوه کزی»، «حمله به دلوار» و «دوستان ضربه میزنند» روند مبارزه و فراز و فرودهای زندگی او را با فضاسازی روایی بازآفرینی میکنند و خواننده را در بطن حوادث جنوب ایران در دوران جنگ جهانی اول قرار میدهند.
کتاب تاج سر کرانه
نویسنده: محمد ولیزاده
ناشر: آئینه جنوب
سال انتشار: ۱۳۸۸
این اثر نیز روایتی داستانی از زندگی و مبارزات رئیسعلی ارائه میدهد و با تمرکز بر فضای اجتماعی دلوار و بوشهر، نقش یاران و خانواده او را پررنگ میکند. بخشی از داستان به ماجرای گمرک بوشهر و اهمیت اقتصادی آن برای دولت ایران میپردازد و تصمیم رئیسعلی برای اقدام علیه منافع اشغالگران را در قالبی داستانی بازگو میکند.
کتاب نقش آیتالله مجاهد برازجانی در قیام شهید رئیسعلی دلواری
نویسنده: سید ابوالحسن حسینی
ناشر: آئینه جنوب
سال انتشار: ۱۳۸۸
این کتاب با رویکردی پژوهشی، به بررسی نقش روحانیت در قیام جنوب میپردازد و جایگاه آیتالله مجاهد برازجانی را در همراهی با نهضت رئیسعلی تحلیل میکند. نویسنده در پنج فصل، زمینههای مهاجرت ماحوزیها، هجوم انگلیس به بوشهر و تأثیر علمای دینی بر شکلگیری مقاومت را بررسی کرده و تصویری متفاوت از پشتوانه فکری قیام ارائه میدهد.
کتاب رئیسعلی دلواری؛ تجاوز نظامی بریتانیا و مقاومت جنوب
نویسنده: قاسم یاحسینی
ناشر: پردیس دانش
سال انتشار: ۱۳۹۱
این کتاب از جامعترین پژوهشهای تاریخی درباره رئیسعلی محسوب میشود و در پنج فصل، از نخستین رویاروییها تا آخرین نبرد را بررسی میکند. نویسنده به جغرافیای تاریخی دلوار، خاندان رئیسعلی، نقش علما، حضور واسموس آلمانی و جزئیات نبردهای جنوب پرداخته و با استناد به اسناد تاریخی، تصویری مستند از مقاومت جنوب ارائه میدهد.
کتاب رئیسعلی دلواری
نویسنده: سیروس فتحی
ناشر: انتشارات مدرسه
سال انتشار: ۱۳۹۲
این کتاب سرگذشتنامهای کوتاه و ساده از زندگی رئیسعلی است که برای نوجوانان نوشته شده است. زبان روان و روایت قابل فهم آن، این اثر را به گزینهای مناسب برای آشنایی نسل جوان با شخصیت و مبارزات این سردار جنوب تبدیل کرده است.
کتاب سردار خلیج فارس
نویسندگان: محمد نصیری و حبیبالله زحمتکش
ناشر: موعود اسلام
سال انتشار: ۱۳۹۲
این کتاب مجموعه مقالات کنگره شهید رئیسعلی دلواری است و نقش روحانیت، جوانان و بانوان را در مبارزه با استعمار بررسی میکند. فصلهای آن به موضوعاتی مانند نهضت جنوب و جغرافیا، ادبیات، جنگ جهانی اول و اشخاص تأثیرگذار اختصاص دارد و تحلیلی گسترده از بستر اجتماعی و فرهنگی قیام ارائه میدهد.
کتاب دامی برای صیاد
نویسنده: مهدی میرکیایی
ناشر: انتشارات امیرکبیر
سال انتشار: ۱۳۹۴
این کتاب از مجموعه «سرداران ایران زمین» است و زندگی فرماندهان بزرگ تاریخ ایران را برای نوجوانان بازگو میکند. بخش مربوط به رئیسعلی دلواری با زبانی داستانی اما مبتنی بر واقعیتهای تاریخی نوشته شده و او را در کنار دیگر مدافعان سرزمین ایران معرفی میکند.
کتاب دلاور دلوار
نویسنده: علی باباجانی
ناشر: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
سال انتشار: ۱۳۹۵
این کتاب با نثری ساده و روان، سرگذشت رئیسعلی دلواری و مقاومت مردم بوشهر در برابر استعمار انگلیس را برای نوجوانان روایت میکند. اطلاعات ارائهشده مختصر اما کاربردی است و برای آشنایی اولیه با وقایع جنگ جهانی اول در جنوب ایران مناسب به نظر میرسد.
کتاب تکسوار دلوار
نویسنده: نیلوفر مالک
ناشر: انجمن قلم ایرانیان
سال انتشار: ۱۳۹۸
این اثر روایتی داستانی و ساده از زندگی رئیسعلی است و بخشی از آن به نقش او در مقابله با استبداد محمدعلی شاه قاجار و تصرف بوشهر در سال ۱۲۸۷ خورشیدی میپردازد. نویسنده تلاش کرده با زبانی روان، مخاطب را با فضای سیاسی آن دوره و نقش مشروطهخواهان جنوب آشنا کند.
کتاب شهید رئیسعلی دلواری؛ نماد غیرت دینی
نویسنده: حسین نامور
ناشر: زمزمههای روشن
سال انتشار: ۱۴۰۰
این کتاب در چهار فصل به بررسی بستر جغرافیایی بوشهر و تنگستان، وضعیت ایران در آغاز جنگ جهانی اول، خاندان رئیسعلی و اسناد مرتبط با مبارزه او میپردازد. انتشار نامهها و قسمنامههای تاریخی در این اثر، به درک بهتر فضای فکری و دینی حاکم بر قیام جنوب کمک میکند و چهرهای اعتقادی از این مبارز ارائه میدهد.
رئیسعلی دلواری؛ نامی که هنوز زنده است
سرگذشت رئیسعلی دلواری تنها روایت زندگی یک مبارز محلی نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی ایران است که در آن، غیرت جنوبی با آرمان استقلال گره خورده است. او در روزگاری پرآشوب قد برافراشت و نشان داد دفاع از وطن نیازمند ثروت و مقام نیست، بلکه به ایمان، جسارت و احساس مسئولیت نیاز دارد. از دلوار تا بوشهر، از تنگک صفر تا گلزار شهدای وادیالسلام، ردپای او در جغرافیای جنوب باقی مانده و هر سال با فرارسیدن دوازدهم شهریور، نامش دوباره بر زبانها جاری میشود. رئیسعلی نهفقط یک چهره تاریخی، بلکه نماد ایستادگی مردمی است که تسلیم را نپذیرفتند و استقلال را با جان خود پاس داشتند.
اگر دوست دارید این روایت را از نزدیک لمس کنید، سفر به بوشهر میتواند تجربهای متفاوت برایتان رقم بزند. بازدید از خانه موزه رئیسعلی در دلوار، قدمزدن در بافت قدیمی شهر، نشستن در کافههای ساحلی و گوش دادن به روایتهای مردمی، همگی بخشی از مسیری است که تاریخ و حالوهوای جنوب را به هم پیوند میدهد. در تور بوشهر امروزکجابریم؟! این فرصت را دارید که با برنامهریزی دقیق و همراهی راهنمایان آشنا به تاریخ منطقه، لایههای پنهان مقاومت جنوب را کشف کنید و سفری معنادار را در کنار لذت دریا و فرهنگ بومی تجربه نمایید.
سوالات متداول
رئیسعلی دلواری از رهبران مقاومت جنوب ایران در دوران جنگ جهانی اول بود که با سازماندهی دلیران تنگستان، در برابر اشغال بوشهر توسط نیروهای انگلیسی ایستادگی کرد و به یکی از نمادهای مبارزه با استعمار در تاریخ معاصر ایران تبدیل شد.
او در شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳ قمری برابر با ۳ سپتامبر ۱۹۱۵ میلادی، هنگام شبیخون به نیروهای بریتانیا در منطقه تنگک صفر، از پشت سر هدف گلوله قرار گرفت و در سن ۳۳ سالگی به شهادت رسید. بسیاری از منابع، فردی به نام غلامحسین تنگکی را عامل این ترور معرفی کردهاند، هرچند درباره جزئیات حادثه روایتهای مختلفی وجود دارد.
آرامگاه او در شهر نجف و در قبرستان وادیالسلام قرار دارد. او ابتدا در تنگک به خاک سپرده شد اما پس از چندماه بنابر وصیت خود او با مراسمات آیینی به نجف منتقل شد.
خانه تاریخی او در شهر دلوار از توابع شهرستان تنگستان قرار دارد و امروزه به موزه مبارزه با استعمار انگلیس تبدیل شده است. در این موزه اسناد، تصاویر و اشیای مرتبط با قیام جنوب نگهداری میشود.
۱۲ شهریور به عنوان سالروز شهادت رئیسعلی دلواری، روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس نامگذاری شده است و هر سال در این تاریخ آیینهای بزرگداشت در بوشهر و دیگر شهرها برگزار میشود.
این قیام با هدف دفاع از بوشهر و مناطق اطراف، جلوگیری از پیشروی نیروهای بیگانه به داخل خاک ایران و پاسداری از استقلال کشور شکل گرفت و چندین سال ادامه یافت.
درباره زندگی و مبارزات رئیسعلی دلواری کتابهای متعددی منتشر شده است. از مهمترین آنها میتوان به «دلیران تنگستان» اثر محمدحسین رکنزاده آدمیت، کتاب «رئیسعلی دلواری» نوشته احمد دشتی و همچنین آثار پژوهشی درباره قیام مردم تنگستان در دوره جنگ جهانی اول اشاره کرد. افزون بر این، در بسیاری از کتابهای تاریخ معاصر ایران نیز بخشی به نقش او در مقاومت جنوب اختصاص یافته است.
پاییز و زمستان به دلیل هوای معتدل جنوب، بهترین زمان سفر به بوشهر و دلوار محسوب میشود و امکان بازدید راحتتر از جاذبههای تاریخی و ساحلی را فراهم میکند.
فستیوال کوچه بوشهر؛ جشن موسیقی، فرهنگ و هنر در کوچههای قدیمی
بازار بوشهر؛ تلاقی دریا، تجارت و زندگی روزمره
